W kamienicy przy ul. Świerszcza 2, naprzeciwko stacji PKP Włochy, od lutego do października 1945 roku mieściła się siedziba Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego (tzw. Informacja Wojskowa). Piwnice budynku pełniły rolę cel więziennych, zaś wyższe kondygnacje zajmowały pokoje przesłuchań i biura.
Jak oceniają historycy Instytutu Pamięci Narodowej przez areszt przeszło ponad tysiąc kobiet i mężczyzn, wśród nich żołnierze Armii Krajowej z gen. Emilem Fieldorfem „Nilem” na czele (więzionym po pierwszym aresztowaniu). Śladami mrocznej historii piwnic są, ocalałe do dziś na ścianach z czerwonej cegły, inskrypcje – kalendarze kreskowe czy też drzwi z wyciętymi charakterystycznymi judaszami (wizjerami). Szczególnie wymowne są błagalne napisy: „Jezu wyratuj” umieszczony pod znakiem krzyża, a także „Matko Boża Opiekunko Nasza wyratuj”, świadczące o nieludzkich warunkach i bestialskim traktowaniu więźniów przez komunistyczne organy bezpieczeństwa. I choć mury nieustannie „krzyczą”, ciągle świadomość dramatu rozgrywającego się w piwnicach Willi „Jasny Dom” mają tylko nieliczni.
Śp. prof. Tadeusz Kulikowski (Tata Autora) wspominał z czasów swojej młodości , iż w czasie gdy w Willi „Jasny Dom” działał Główny Zarząd Informacji WP, odważna włochowska młodzież na murze budynku pisała farbą „PPR – Płatne Pachołki Rosji”. (PPR – Polska Partia Robotnicza – partia komunistyczna, która później przekształciła się w PZPR). Willa „Jasny Dom” zlokalizowana przy ul. Świerszcza 2 została wzniesiona na początku lat 30. XX w. na zamówienie Franciszka Kosteckiego, ówczesnego Burmistrza Włoch. Elegancka i solidna modernistyczna kamienica powstała w bezpośrednim sąsiedztwie rozległego parku i stacji kolejowej. Charakterystyczna bryła budynku stała się niekwestionowaną wizytówką centralnej części Włoch. Notariusz z Pabianic Józef Kasperkiewicz, przodek obecnych właścicieli, nabył willę w maju 1936 roku. Kasperkiewicz wraz z żoną Wandą z Witoszyńskich oraz dziećmi Ireną i Mieczysławem zamieszkali w mieszkaniu na II piętrze kamienicy w maju 1940 roku. Mieszkańcem willi „Jasny Dom” w latach 1944-1945 był również Czesław Maciej Piecewicz- Witoszyński, profesor Politechniki Warszawskiej i Łódzkiej, założyciel i dyrektor Instytutu Aerodynamicznego w Warszawie.
29 stycznia 1945 roku rozkazem Wojennego Komendanta Miasta Włochy mieszkająca w kamienicy rodzina Kasperkiewiczów została wywłaszczona i wysiedlona ze swojej własności przez władze komunistyczne. W latach 1946-1958 Józef Kasperkiewicz do śmierci podejmował nieskuteczne próby odzyskania swojej własności. Występował do Departamentu Kwaterunkowego Wojska Polskiego, Ministra Obrony Narodowej, Rejonowej Komendy Uzupełnień, powołując się na trudną sytuację mieszkaniową swojej rodziny (nie licząc świętego prawa własności). Do końca lat 80-tych XX wieku rodzina nie znała stanu kamienicy. W latach 90-tych XX wieku wnuk Kasperkiewicza razem z małżonką starali się o odzyskanie własności. Po 2 latach, w 1992 roku, spadkobiercy odzyskali Willę „Jasny Dom”, będącą niestety już w stanie postępującej ruiny, zamieszkanej przez lokatorów kwaterunkowych użytkujących również piwnice. Pod koniec 1999 roku spadkobiercy odzyskali jedno z mieszkań, dzięki czemu mogli bywać w willi w trakcie remontów lub innych obowiązków administracyjnych. 11 listopada 2000 roku podczas przenoszenia węgla z piwnicy zaprzyjaźnionej lokatorki dokonano wstrząsającego odkrycia – odsłoniły się cegły zapisane licznymi nazwiskami i kalendarzami, wśród których było „Bóg, Honor, Ojczyzna”. O tym odkryciu bezzwłocznie zawiadomiono Instytut Pamięci Narodowej, który już w grudniu 2000 r., wykonawszy wizję lokalną z udziałem prokuratorów i historyków, potwierdził tragiczną przeszłość Willi „Jasny Dom”. Właściciele kamienicy przez kilkanaście lat podejmowali starania o godne upamiętnienie, występując do licznych organów państwowych z prośbami o pomoc w zachowaniu miejsca o ważnym znaczeniu, nie tylko lokalnym dla warszawiaków, ale również ogólnonarodowym.
Dla upowszechnienia wiedzy o Willi w styczniu 2013 roku powstała Fundacja „Willa Jasny Dom”, będąca organizacją pozarządową działającą na rzecz kultury i krzewienia świadomości historycznej miejsca pamięci narodowej domu przy ul. Świerszcza 2, udostępniająca piwnice zainteresowanym oraz współpracująca z organizacjami pozarządowymi i szkołami. Willę „Jasny Dom” można zwiedzać po telefonicznym umówieniu się z właścicielami (kontakt dostępny jest na stronie internetowej willajasnydom.pl). Wstęp jest wolny. Kamienica jest również udostępniana m. in. Podczas Nocy Muzeów. Odbywają się tam również uroczystości w ramach Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych.
W 2019 r. ukazała się również książka-monografia autorstwa Łukasza Remisza pt. „Mroczna tajemnica „Jasnego Domu” czyli wyjątkowa historia willi z podwarszawskich Włoch”. Niedawno (tj. 3 grudnia br.) Stowarzyszenie „Nasze Włochy” opublikowało spot edukacyjny poświęcony Willi „Jasny Dom”. Podziękowania dla pani Marleny Piekarskiej-Olszówki z Fundacji „Willa Jasny Dom” za pomoc merytoryczną.
Adam Kulikowski
Zapraszamy do obejrzenia filmu o Willi Jasny Dom.
„Sfinansowano przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018 – 2030”
