Jest on wyjątkowo cennym zabytkiem i jednocześnie symbolem miasta-ogrodu Włochy. Po raz pierwszy pałac we Włochach postawił prymas i kanclerz wielki koronny Andrzej Leszczyński ok. 1650 r. jako swoją letnią rezydencję.
Na początku XVIII wieku majątek przeszedł w ręce Konstancji z Platerów Hülzenowej. We włochowskim pałacu znajdowała się kwatera króla pruskiego podczas oblężenia stolicy w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Rok później majętność otrzymał w spadku po babci hrabia Tadeusz Antoni Mostowski, który rozbudował pałac w stylu renesansowym, czyniąc z niego okazałą rezydencję otoczoną reprezentacyjnym parkiem.
W 1844 r. posiadłość włochowską nabył Andrzej Koelichen, ewangelik, przedstawiciel holenderskiego rodu zajmującego się przez wieki barwieniem tkanin. W latach 40-tych XIX w. staraniem ogrodnika F. Jamesa i dyrektora ogrodu botanicznego Michała Szuberta doprowadzono ogród do świetności.
Inwestycje Koelichenów
Koelichen szybko rozbudował cegielnie istniejące tu od co najmniej ćwierć wieku i umiejętnie skorzystał z wybudowanej linii kolejowej.
Andrzej Koelichen miał dwóch synów: Karola Emila (urodzonego w 1826 r.) i młodszego o dwa lata Edwarda. Urządzenie ogrodu musiało wszystkim przypaść do gustu, a że profesor (odpowiedzialny za realizację projektu) też był ewangelikiem, więc obie protestanckie rodziny zaprzyjaźniły się. Owocem było małżeństwo Szubertówny z synem Koelichena.
Andrzej Koelichen zmarł w 1851 r., a majątek włochowski odziedziczył po nim młodszy syn. Już wkrótce z jego inicjatywy, w końcu lat pięćdziesiątych XIX wieku, powstała stacja towarowa we Włochach i ponad 100-metrowa bocznica kolejowa. Sama rezydencja Koelichenów, po dokładnych oględzinach okazała się nie nadająca do przeróbki i następnie rozebrana.
Staraniem Edwarda i Karola Emila Koelichenów została wzniesiona na nowo w stylu eklektycznym w 1859 r. według projektu architekta Aleksandra Zabierzowskiego. Architekt ten wsławił się wydaniem popularnego poradnika pt. „Praktyczne budownictwo wiejskie”. Kilkanaście lat wcześniej ukończył prestiżową szkołę architektów we Florencji – do remontu rezydencji nadawał się więc znakomicie.
Karol Koelichen w kwietniu 1861 r. przeżył przedwczesną śmierć brata Edwarda; po bracie odziedziczył dom i przedsiębiorstwo handlowe przy ul. Długiej 69 w Warszawie. Ożenił się z bratową Heleną i od tej pory mieszkał w dwóch miejscach: w Warszawie i we Włochach. W odróżnieniu od ojca i brata, żył dość długo i zmarł w 1902 r. Jego majątek dziedziczyli synowie: Edward, Karol i Jan.
W 1906 roku w pałacu Koelichenów mieszkał malarz i grafik Ferdynand Ruszczyc.
Parcelacja majątku
Już po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1928 roku doszło do parcelacji majątku Koelichenów, zgodnie z założeniami miejskiego planu zagospodarowania Włoch – w ten sposób rozpoczęło się tworzenie tu miasta-ogrodu.
Pałac był w posiadaniu Koelichenów aż do II wojny światowej. Przez ten czas, niczym stare siedziby magnackie, pełnił ważną funkcję w dziejach włochowskiej kultury. W połowie lat 30-ych XX wieku w salach pałacu, za zezwoleniem Koelichenów powstawały pierwsze instytucje. Na parterze w wynajętych pomieszczeniach swoją siedzibę miało Stowarzyszenie Właścicieli Nieruchomości.
Tu powstało również Towarzystwo Przyjaciół Włoch, a w wydzielonej sali koncertowej odbywały się odczyty i przedstawienia; gdy trzeba było odbywały się tu zebrania tutejszego klubu sportowego „Przyszłość”. Sportowcy z „Przyszłości” korzystali też z przychylności Koelichenów i w użyczonej pałacowej sali organizowali przedstawienia i bale sportowców. Wreszcie tu miało swoją siedzibę Koło Młodzieży Ewangelickiej, założone w 1934 r. Licząca ponad 60 osób organizacja działała tu ponad rok. Ewangelicy w pałacu organizowali naukę języków obcych, mieli swój chór i czytelnię.
Biblioteka i szpital
W 1936 r. w pałacu na parterze powstała biblioteka Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości. Tym razem idea biblioteki osiedlowej i czytelni nie okazała się płonna. Od tego momentu (z nielicznymi tylko przerwami) na stałe zagościła we Włochach. Na początku II wojny światowej przez kilka miesięcy funkcjonował w nim szpital. Po zakończeniu działań wojennych ponownie zagościli tu czytelnicy biblioteki i czytelni, która wznowiła działalność w 1947 roku. Obecnie w Pałacu Koelichenów mieści się siedziba Biblioteki Dzielnicowej z czytelnią naukową.
Obecnie eklektyczny pałacyk, znakomicie wpisujący się w krajobraz parkowy, wyróżnia się nieregularnym, fantazyjnym wręcz kształtem. W połączeniu ze ślicznym parkiem tworzy klimatyczne miejsce i jest niewątpliwą dumą Włoch. Park rozciąga się na obszarze ponad 2 ha, w pobliżu stawu północnego. Najstarsze drzewa (lipy drobnolistne) mają ok. 250 lat. Najcenniejszymi okazami są: platan klonolistny (mający ok. 130 lat) i tulipanowiec amerykański (ok. 110 lat). Od strony ul. Zdobniczej zachowało się reprezentacyjne wejście do parku, datowane na XIX w. Od strony stacji znajduje się pomnik i głaz upamiętniający wydarzenia okupacyjne z 16 IX 1944 r.
Budynek na mocy decyzji z dnia 1 lipca 1965 roku został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 710.
Adam Kulikowski
