We Włochach są cztery miejsca pamięci związane z ofiarami terroru komunistycznego.
Oprócz Willi „Jasny Dom” przy ul. Świerszcza, gdzie w 1945 r. funkcjonowało więzienie Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego, grozę budziły dwa budynki przy ul. Cienistej – pod nr. 16, gdzie w pierwszych powojennych miesiącach mieściło się więzienie NKWD, oraz pod nr. 14, gdzie mieściła się kwatera głównego doradcy NKWD przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego Iwana Sierowa, a także przy ul. Globusowej 26, gdzie znajdowało się Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego.
Wszyscy lokatorzy kamienic przy ul. Cienistej nr 14 i 16 zostali z nich wypędzeni trzeciego dnia po przejściu przez Włochy frontu Armii Czerwonej, zaś budynki przejęła NKWD na potrzeby aresztu śledczego, działającego do kwietnia 1945 r. Przez więzienie to przeszło ok. 2000 osób, głównie żołnierzy AK i ludności cywilnej Włoch, Okęcia, Ursusa, Piastowa, Pruszkowa, Ożarowa i okolic. Więźniów, których mogło być około stu jednocześnie, trzymano w nieoświetlonych celach, karmiąc ich miską kaszy dziennie, poddawano wielogodzinnym, brutalnym przesłuchaniom. Wielce zasłużony włochowski lekarz Stefan Śnigurowicz, mieszkaniec jednej z zajętych kamienic, był przetrzymywany we własnej piwnicy. Został on zwolniony po ośmiu dniach dzięki śmiałej interwencji licznych włochowian. Inni mieli mniej szczęścia, jak np. sanitariuszka AK Wanda Niska, wywieziona stąd do sowieckich łagrów. Ppor. Włodzimierz Mierwiński z Obwodu „Obroża” AK został zastrzelony 25 stycznia 1945 r. przez oficera śledczego podczas śledztwa. W połowie marca 1945 r. przy ul. Cienistej 16 przetrzymywano m.in. mjr Hannę Łukaszewicz z Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, szefa sztabu podokręgu AK Warszawa-Zachód mjr. Henryka Odyńca-Dobrowolskiego „Doliwa”, byłego posła i wiceprezesa konspiracyjnego Stronnictwa Pracy Jana Hoppego. Przez kilka godzin pod koniec marca 1945 r. przetrzymywano tutaj przewiezionych z Pruszkowa przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, m.in. gen. Leopolda Okulickiego, Stanisława Jankowskiego i Kazimierza Pużaka. Wszystkich 16 przywódców zostało wywiezionych stąd do Moskwy, gdzie odbył się pokazowy proces, zwany Procesem Szesnastu.
W styczniu 1993 r. z inicjatywy środowiska kombatanckiego AK w ścianę domu przy ul. Cienistej 16 została wmurowana tablica pamiątkowa ku czci osób więzionych przez NKWD. Została ona odsłonięta i poświęcona przez bp. Zbigniewa Kraszewskiego 8 maja 1993 r. Tablica ta obecnie jest pod opieką Państwowej Szkoły Muzycznej 1 stopnia im. Henryka Wieniawskiego (mieszczącej się przy ul. Globusowej 24) i została odnowiona w 2001 r. oraz uporządkowano jej otoczenie.
O miejscach martyrologii przypominają tablice pamiątkowe pod nr. 2 i 16, skąd komunistyczny aparat terroru (NKWD i Wojsko Polskie) sprawował kontrolę nad całymi Włochami oraz okolicą. Bezkarnie siali grozę, lecz pewnego razu doszło do niecodziennej sytuacji…
Komunistyczna „noc długich noży” we Włochach
Zbliżały się pierwsze powojenne święta Bożego Narodzenia, kiedy 22 grudnia 1945 r. ok. godz. 17:30, już po zapadnięciu zmroku, wojskowa ciężarówka potrąciła pieszego. Szybko pojawili się gapie, co doprowadziło do zablokowania ruchu drogowego. Niespodziewanie z wojskowej ciężarówki wyskoczyła żandarmeria WP i bez żadnych skrupułów rzuciła się do rabunku zatrzymanych samochodów! Zaalarmowany przez posterunkowego Milicji Obywatelskiej tow. Mieczysław Godlewski, szef włochowskiej bezpieki, próbował przywrócić porządek. Jednak – o dziwo! – nadaremnie, bowiem żandarmi rozbroili go, aresztowali i publicznie znieważyli! Było to nie do pojęcia, gdyż Urząd Bezpieczeństwa już wówczas budził powszechną grozę nie tylko we Włochach. Sprawcą rozboju był oddział żandarmerii dowodzonej przez „Cienia” – mjr. Bolesława Kaźmiraka vel Kowalskiego, byłego partyzanta Armii Ludowej z Lubelszczyzny.
Działalność „partyzancka” oddziału „Cienia” w czasie wojny polegała głównie na napadach na oddziały Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Batalionów Chłopskich oraz ludność cywilną. Upijał się i wraz ze swoimi podkomendnymi gwałcił i rabował bezbronnych i niewinnych mieszkańców okolicznych wsi. Wieści o bestialstwie komunistycznego watażki dotarły do rządu na uchodźstwie, lecz „Cień” miał „parasol ochronny”, który zawdzięczał poparciu NKWD i dowództwa AL. Był ponadto nagradzany za zwalczanie „reakcyjnego podziemia”. Po zakończeniu wojny „Cień” awansował na majora i został dowódcą ponad stuosobowej grupy operacyjnej KBW, złożonej w większości ze swoich byłych partyzantów. Był on bezpośrednim podkomendnym marsz. Michała Roli-Żymierskiego, skądinąd ówczesnego mieszkańca Włoch. Mjr Bolesław Kowalski po wojnie nie potrafił się pohamować i kontynuował rabunki, gwałty i morderstwa. Władze komunistyczne patrzyły na te ekscesy przez palce, uzasadniając „rewolucyjną walką z kułactwem i burżuazją”, gdyż jego ofiarami padali bogaci. Rozbójnictwo było „stylem życia” zuchwałego majora, który z nikim się nie dzielił, wszystkie łupy trafiały do jego kieszeni i jego żołnierzy. Do czasu… a ściślej – właśnie do 22 grudnia 1945 r., kiedy to na drodze „Cienia” stanął włochowski ubek.
Wracając do incydentu – Godlewski został znieważony przez „cieniowców” i zagrożono mu rozstrzelaniem. Z natychmiastową odsieczą przybyli: sekretarz lokalnej PPR Sadkowski, komendant włochowskiego MO Makowiecki, oficerowie śledczy UB oraz żołnierze WP. We Włochach groźba małej, komunistycznej „nocy długich noży” zawisła w powietrzu. Tymczasem „cieniowcy”, wraz z pojmanym Godlewskim, odjechali na swoją kwaterę do Piastowa. W sprawę włączyły się najwyższe czynniki partyjne i wojskowe, które otoczyły Piastów wojskiem. Doszło do starcia, w wyniku którego były ofiary śmiertelne, „Cienia” aresztowano, a jego żołnierzy rozbrojono, uwalniając przy tym tow. Godlewskiego. Zdawać by się mogło, iż sprawca tych wydarzeń poniesie najsurowsze konsekwencje. Jednakże dzięki silnym wpływom u marsz. Żymierskiego, „Cień” został… skierowany na przeszkolenie w szkole oficerskiej w Rembertowie! Mimo tego podczas „reedukacji” źle się uczył, często był pijany i wszczynał burdy, choć tym razem przynajmniej bez ofiar śmiertelnych. Aż wreszcie pobłażliwość władz komunistycznych w 1951 r. została wyczerpana i „Cień” został aresztowany, ponownie groziła mu najwyższa kara, tak często stosowana wobec podziemia niepodległościowego. Jednak „Cieniowi” znowu dopisało szczęście, albowiem skazano go za „niesubordynację” zaledwie na 3 lata! Kiedy wracał na wolność, na fali nadchodzącej politycznej odwilży 1956 r., dziwnym trafem uznany został za „więźnia reżimu stalinowskiego”. Dzięki temu odzyskał odznaczenia państwowe oraz awansował na pułkownika, zaś zbrodnie popełnione na Lubelszczyźnie, jak również zajście we Włochach skrzętnie tuszowano. Zmarł w opinii szanowanego obywatela z „kombatancką” historią partyzanta AL.
Adam Kulikowski
(na podstawie: Robert Gawkowski, Tablice pamięci. Miejsca Pamięci Narodowej w Dzielnicy Włochy, 2012 i Robert Gawkowski, Dawno, dawno temu… na Okęciu i we Włochach, 2014.
