Choć wiele osób doskonale zna Fort Włochy i znajdujące się tutaj historyczne fortyfikacje, to kolejne z elementów dawnej Twierdzy Warszawa – zlokalizowane na terenie naszej dzielnicy – nie są już tak dobrze rozpoznawalne.
Fort Okęcie (VI) – bo o nim mowa – jest szóstym z kolei fortem pierwszego etapu zewnętrznego pierścienia obronnego Twierdzy Warszawa. Został wzniesiony w latach 1883-1888 przez rosyjskiego zaborcę jako artyleryjski fort główny obrony bliskiej. Poprzednim w kolejności jest Fort V Włochy, zaś następnym – Fort VII Zbarż.
Powierzchnia obiektu to 25,92 ha, usytuowanych pomiędzy ul. Lipowczana, Leonidasa, Muszkieterów i al. Krakowską. Główne zadanie tego umocnienia polegało na obronie wejścia do miasta od strony szosy prowadzącej do Krakowa – obecnej alei Krakowskiej.
Fort wykonany z czerwonej cegły został posadowiony w formie bastionu na planie pięcioboku z dwoma czołami. Otaczała go sucha fosa, broniona przez trzy kaponiery (przykryty fragment fortu, służący do ostrzału lub obrony – przyp. red.). Głównym elementem zaplecza były tutaj ceglane koszary szyjowe (widoczne na zdjęciu).
W 1889 r. zaczęła się modernizacja zewnętrznego pierścienia fortów Twierdzy Warszawa. Okazało się bowiem, że ceglane fortyfikacje nie są odporne na nowoczesne ładunki burzące. Stąd dla ich wzmocnienia wylewano dodatkową warstwę betonu na sklepienia fortów.
W 1892 r. powstał projekt generalnej przebudowy całego obiektu, który zrealizowano i zakończono w 1900 r. W miejsce dwóch wałów powstał jeden niższy o długim przedpiersiu, przeznaczony dla piechoty i artylerii przeciwszturmowej. Była to realizacja decyzji z 1888 r. o wyprowadzeniu ciężkiej artylerii z fortów.
Wojenna zawierucha
W 1909 r. Fort Okęcie, podobnie jak wiele innych obiektów w Warszawie, został przeznaczony do likwidacji. Wysadzone zostały wszystkie kaponiery (ich ruiny zachowały się do dzisiaj). Z kolei jesienią 1939 r. po wschodniej stronie fortu założono cmentarz wojenny (obecnie cmentarz parafii pw. św. Franciszka z Asyżu na Okęciu).
Od stycznia 1940 do lipca 1941 r. w baraku obok fortyfikacji znajdowało się schronisko dla sierot z początkowego okresu wojny. Placówkę tę przeniesiono później do budynku przy Al. Jerozolimskich 7. Natomiast podczas okupacji niemieckiej w 1944 r. w pobliżu fortu powstał obóz dla jeńców sowieckich.
Od końca II wojny światowej teren fortu był zamknięty i niedostępny do zwiedzania. Należał bowiem do Wojska Polskiego, które wzniosło tutaj szereg współczesnych budowli skutecznie zamazujących czytelność obiektu (np. strzelnice, budynki koszarowe i magazynowe) oraz przekształciło na swoje potrzeby jego powierzchnię (usypując wzniesienia na punkty obserwacyjne, niwelując wały, itp.).
14 marca 1980 r., na terenie fortu rozbił się samolot pasażerski Ił-62 „Mikołaj Kopernik”, należący do PLL LOT, dowodzony przez kpt. Pawła Lipowczana. W katastrofie zginęły wszystkie osoby znajdujące się na pokładzie (77 pasażerów oraz 10 członków załogi). Wśród ofiar znajdowali się m.in.: piosenkarka Anna Jantar oraz amatorska reprezentacja bokserska z USA (o czym pisałem w nr 1/2022).
Od 1990 r. ulica prowadząca do fortu nosi imię kpt. Lipowczana. Na terenie fortu znajduje się także pomnik upamiętniający ofiary tej katastrofy.
W 1999 r. wojsko wyprowadziło się z fortu. Obecnie obiekt zachowany jest w ok. 50 proc.: przetrwały koszary szyjowe pozbawione ściany czołowej oraz potężne ruiny głównej kaponiery (przeciwskarpowej). Pierwotnie suchy rów forteczny został wtórnie zalany wodą wskutek zaniedbania i uszkodzenia systemu odwodnienia. Przez to wilgoć przenika do koszar szyjowych, powodując zalanie i w znacznym stopniu ich zniszczenie. Częściowo zachowały się wały, lecz są znacznie obniżone.
Czasy współczesne
Obecnie fort znajduje się w rękach prywatnych – jego właścicielem jest Przedsiębiorstwo handlowo-usługowe „WOC-FORT”. Na przedpolu obiektu, od strony czoła i prawego barku zlokalizowane są też Rodzinne Ogrody Działkowe „Forty Leonidasa”.
Warto wspomnieć, że w 1998 r. architekci z Politechniki Warszawskiej opracowali „Koncepcję ochrony i zagospodarowania Fortu VI Okęcie w Warszawie”. Koncepcja ta zapewniała funkcje wystawienniczo-handlowe dla fortu, jednocześnie uczytelniając pierwotną formę obiektu (realizacja tych założeń będzie jednak wymagała znacznych środków finansowych, ale miejmy nadzieję że kiedyś zostanie wykonana). Ponadto decyzją konserwatora zabytków z 1999 r. fort został wpisany do rejestru zabytków.
Należy także zauważyć, że kilka lat temu staraniem władz dzielnicy przeprowadzone zostały prace porządkowe w części zapola fortu, obejmujące jego oczyszczenie i uporządkowanie wokół nowo budowanego pomnika ofiar katastrofy z 14 marca 1980 r., a także wyremontowanie historycznego muru. W dalszym etapie robót plac przed pomnikiem został utwardzony, powstała galeria przed murem, schody, nasadzenia krzewów, rewitalizacja wałów reliefu i aleja żwirowa będąca zaczątkiem trasy wokół fortu.
Wśród projektów zgłoszonych w 2019 r. do budżetu partycypacyjnego na rok 2020 był projekt rewitalizacji fortu i jego udostępnienia mieszkańcom. Obejmował budowę alejek spacerowych dookoła fosy wraz z ławkami i oświetleniem, oraz miejsca do rekreacji w północno-zachodniej części fortu. Niestety został on odrzucony – przy argumentacji, że miasto nie dysponuje tytułem prawnym do nieruchomości. Jest to o tyle dziwne, że w części tego terenu władze dzielnicy przeprowadziły już kilka lat wcześniej prace porządkowe (o czym było powyżej). Jako ciekawostkę warto zauważyć, że projekt rewitalizacji fortu został odrzucony za czasów burmistrzostwa Artura W.
Adam Kulikowski
