Niedawno (6 listopada) minęło 50 lat od chwili, kiedy ze stacji Włochy koło Poczty ulicą Popularną odjechał ostatni pociąg kolejki WKD do Śródmieścia.
Podczas Wojny Obronnej 1939 r., w związku z oblężeniem Warszawy, ruch na linii EKD został zawieszony 7.09.1939. Kolejka EKD podczas Obrony Warszawy została zniszczona na odcinku miejskim i linia z Włoch po naprawach wznowiła kursowanie 11.11.1939 r. na skróconym odcinku do ul. Grójeckiej (w okolicach pl. Zawiszy), a następnie już na pełnej trasie (do ul. Marszałkowskiej) od 14.12.1939 r., natomiast z Grodziska i Milanówka do granicy Warszawy pociągi kursowały już od 8.10.1939 r., a wcześniej – od 2.10.1939 r. do Podkowy Leśnej Głównej.
W 1942 r. niemiecki nadzór nad EKD ograniczył dostęp do stacji i przystanków poprzez ich ogrodzenie. 17 lipca 1932 roku firma „Siła i Światło” z udziałem kapitału angielskiego, operująca na trasie kolejki EKD z Warszawy do Grodziska Mazowieckiego, otworzyła nową linię kolejki Elektrycznej Kolei Dojazdowej z Warszawy do Włoch (wówczas Włochy były oddzielnym miastem). Kolejka za stacją Szczęśliwice, dziś już nieistniejącą, docierała od ul. Szczęśliwickiej ul. Drawską, krzyżując się w poziomie z bocznicą kolejową towarową do Okęcia, rozbudowaną w 1934 r. do linii kolejowej Warszawa-Radom, na posterunku technicznym sterowania ruchem Skrzyżowanie z dwoma czynnymi nastawniami, gdzie odgałęziała się od linii EKD do Grodziska i Milanówka. Dalej ul. Popularną kolejka dochodziła do stacji kolejowej Włochy, gdzie wybudowano odrębną poczekalnię z kasą biletową i pętlę do zawracania pociągów. Na nowej linii od posterunku technicznego Skrzyżowanie funkcjonowały przystanki: Wiktoryn (przy dzisiejszym rogu Al. Jerozolimskich i Popularnej, zlikwidowany w 1946 r.), Graniczna (przy dzisiejszej ul. Krańcowej), Fabryczna (przy dzisiejszej ul. Techników, zlikwidowany w 1946 r.), Piastowska (przy dzisiejszej ul. Wilczyckiej, zlikwidowany w 1946 r.) oraz Włochy (przy stacji kolei grodziskiej PKP).
W początkowym okresie eksploatacji pociągi na nowej trasie do Włoch kursowały co 20 min. w szczycie, zaś pierwszy pociąg z Włoch do Warszawy odjeżdżał o godz. 5:40. Pociągi odjeżdżające ze stacji końcowej Marszałkowska do Włoch były oznaczone literą „W” i miały oddzielny peron. Linię obsługiwało 20 wagonów silnikowych i 20 doczepnych produkcji angielskiej firmy English Electric typu EN80, mieszczących 68 pasażerów w wagonie silnikowym i 77 pasażerów w wagonie doczepnym. Łączono je w składy dwuwagonowe lub trójwagonowe. Na sieci EKD/WKD istniejącej od 11 grudnia 1927 r. szerokość toru wynosiła 1435 mm (tzw. tor normalny), zaś napięcie zasilania 600 V prądu stałego (typu „tramwajowego”), a prędkość szlakowa wynosiła 65 km/h. Warto przy tym podkreślić, że linia EKD/WKD była pierwszą zelektryfikowaną linią kolejową w Polsce, oraz pierwszą w Polsce linią kolejową wyposażoną w sygnalizację automatyczną (tzw. samoczynną blokadę liniową). Linia do Włoch została zbudowana jako pierwsza z zaplanowanych do rozbudowy połączeń EKD/WKD. W świetle dzisiejszych standardów przedwojenna linia EKD byłaby nazywana szybkim tramwajem. Po wybuchu Powstania Warszawskiego kolejka EKD ograniczyła kursowanie tylko do odcinków z Milanówka i Grodziska Mazowieckiego do Podkowy Leśnej, na linii z Włoch ruch zawieszono z powodu niemieckiego ostrzału. 1.08.1944 roku pojedynczy pociąg przyjechał do stacji przy ul. Nowogrodzkiej po godz. 22:00 i mimo zagrożenia niemieckim ostrzałem artyleryjskim – zabrał zablokowanych na stacji pracowników i pasażerów z powrotem do Grodziska. Maszynista tego kursu został podczas jazdy raniony w głowę.
Po upadku Powstania Niemcy deportowali kolejką mieszkańców Warszawy do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, jednak dzięki akcji sabotażowej pracowników EKD sporą grupę osób udało się ocalić podstawiając na stacji Tworki składy „manewrowe”. Okupacyjne władze niemieckie chciały zniszczyć infrastrukturę i wywieźć tabor na przełomie 1944 i 1945 r., jednak dzięki zaangażowaniu konspiracyjnemu pracowników EKD Niemcom udało się wywieźć tylko 10 wagonów. Wycofujący się Niemcy 16.01.1945 r. wysadzili elektrownię w Pruszkowie, unieruchamiając tym samym linię EKD. Straty wojenne EKD obejmowały 18 wagonów wywiezionych lub zniszczonych, w tym 6 silnikowych. W połowie lutego 1945 r. (14.02.1945) wznowiono ruch kolejki pomiędzy Opaczem a Grodziskiem i Milanówkiem, wykorzystując składy złożone z parowozu, wagonu towarowego oraz dwóch wagonów doczepnych, w tym celu wypożyczono od PKP 3 parowozy. W tym samym czasie EKD władze komunistyczne objęły EKD „nadzorem” co – jak się później okazało – było wstępem do „nacjonalizacji” przedsiębiorstwa.
19.04.1945 r. wznowiono ruch pociągów z Włoch do ul. Nowogrodzkiej w Warszawie. Z powodu braków taboru wypożyczano do obsługi kolejki EKD z MZK 6 wagonów tramwajowych typów K (silnikowe, tzw. „berlinki”) i P-15 (doczepne) oraz sprowadzono ze Szczecina 3 wagony tramwajowe z otwartymi pomostami (z czego 2 typu Hawa Oslo i 1 typu Falkenried Oslo). Ponadto w 1948 r. zakupiono 12 wagonów doczepnych wyprodukowanych w fabryce Konstal w Chorzowie według dokumentacji angielskiej. W 1946 roku końcową stację kolejki EKD w Warszawie na ul. Nowogrodzkiej przy rogu Marszałkowskiej cofnięto o kilkaset metrów na zachód przy rogu ul. Pankiewicza, sytuując naprzeciwko teatru „Roma”.
Od 30 marca 1946 do połowy 1948 roku kursowały pomocnicze autobusy EKD, z Warszawy do Guzowa przez Sochaczew, do Błonia, do Pruszkowa, do Grodziska Mazowieckiego przez Nadarzyn i Żyrardów, z Błonia do Mszczonowa oraz z Pruszkowa do Żbikowa, a nieco później z Warszawy do Leszna, do Izabelina oraz do Kazunia przez Młociny. Autobusowa komunikacja pomocnicza EKD została przeniesiona do PKS. 6.10.1947 EKD została ostatecznie upaństwowiona (znacjonalizowana) i połączona w zarządzaniu z wąskotorowymi kolejami parowymi, przemianowana na Warszawskie Koleje Dojazdowe (WKD), a następnie 15.04.1951 roku oddzielona od kolei wąskotorowych i podporządkowana Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w Warszawie. W 1951 r. Włochy zostały włączone do Warszawy i w ten sposób linia WKD do Włoch stała się linią „miejską”. W 1953 r. podczas przebudowy linii kolei radomskiej zbudowano dla WKD wiadukt kolejowy (rozebrany na początku XXI wieku) nad linią radomską w celu poprawy bezpieczeństwa, zaś linia radomska zmieniła swój przebieg na dzisiejszy. W lutym 1957 roku stacja końcowa kolejki WKD w Warszawie na ul. Nowogrodzkiej przy rogu Pankiewicza została ponownie cofnięta na zachód pomiędzy ul. Chałubińskiego i Emilii Plater.
Pod koniec 1962 roku końcowy przystanek linii WKD we Włochach przeniesiono na ul. Popularną, zaś dotychczasowy budynek stacji WKD miał posłużyć czasowo za dworzec PKP. W 1963 r. wycofano kolejkę WKD z ulic Nowogrodzkiej, Tarczyńskiej i Niemcewicza, przenosząc jej przebieg do wykopu linii średnicowej, pozostawiając ją jeszcze na ul. Szczęśliwickiej. Wówczas również uruchomiono dwa nowe przystanki Warszawa Ochota WKD i końcowy Warszawa Śródmieście WKD.
Niestety, przebudowa i przedłużenie Alej Jerozolimskich doprowadziły do likwidacji linii WKD do Włoch w 1971 r., kiedy to zamknięto ruch na tym odcinku i rozebrano infrastrukturę. Zasłużoną kolejkę zastąpiła linia autobusowa nr 173. W 1975 roku wycofano kolejkę z ul. Szczęśliwickiej, przenosząc w dzisiejszy przebieg, tzn. wzdłuż linii średnicowej, pod wiaduktem Al. Jerozolimskich, z nowym wiaduktem nad linią radomską. W latach 1972-2016 WKD eksploatowała dwuczłonowe elektryczne zespoły trakcyjne typu PAFAWAG EN94 (zwane również 101N/101Na), które łączono w podwójne składy. 22 grudnia 2000 roku WKD przyjęła formę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. 27 września 2007 roku udziały WKD zostały podzielone pomiędzy Sejmik Województwa Mazowieckiego i 6 gmin.
Obecnie kolejka eksploatuje elektryczne zespoły trakcyjne PESA Mazovia EN95, PESA EN97 i NEWAG EN100. 28 maja 2016 roku, po wcześniejszej modernizacji, zmieniono na WKD napięcie zasilania z 600 V na 3000 V („kolejowe”). Podziękowania za pomoc merytoryczną dla pana Macieja Radeckiego ze Stowarzyszenia Klub Miłośników EKD/WKD
Autor tekstu: Adam Kulikowski
