Ulica Żwirki i Wigury przebiega przez dzielnice: Ochota, Mokotów i Włochy. Ma długość 7,2 km i łączy Lotnisko Chopina z centrum miasta.
Ulica Żwirki i Wigury składa się obecnie z dwóch odcinków. Pierwszy, bardzo krótki, rozpoczyna swój bieg na terenie działek „Paluch”, tuż przy granicy miasta z Jaworową, i kończy się ulicą Na Skraju. Pierwotny ciąg ulicy przedzieliła płyta lotniska Chopina, odcinek zlikwidowano w maju 1962 r., dlatego wstęp na nią jest niemożliwy. Drugi odcinek ulicy rozpoczyna się przy terminalu lotniska Chopina. Dalej ul. Żwirki i Wigury biegnie na północ, przecinając ulice Komitetu Obrony Robotników i Astronautów, przechodzi pod wiaduktem ulic Franciszka Hynka i Sasanki. Dalej przecina działki, by napotkać ulicę 1 Sierpnia. Zaraz za nią znajduje się wiadukt kolejowy nad linią kolejową nr 8 Warszawa-Kraków, tzw. linią radomską. Tutaj kończy się odcinek włochowski, ulica dalej prowadzi w kierunku Śródmieścia.
Historia ulicy
Ulica zbudowana została według projektu Antoniego Jawornickiego jako droga szybkiego ruchu łącząca Port Lotniczy Warszawa I z dawnym lotniskiem mokotowskim na Polu Mokotowskim. Jednojezdniowa droga brukowana granitową kostką, wyposażona została jednak w chodniki i ścieżki rowerowe. W latach 30. ustawiono również gazowe latarnie o unikalnej stylistyce, które miały za zadanie ułatwiać orientację pilotom samolotów. Aleję uroczyście otwarto 26 sierpnia 1934 r., a jej patronami zostali Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura, którzy zginęli tragicznie w katastrofie lotniczej w 1932 r. Wzdłuż ulicy posadzono lipy.
W okresie okupacji niemieckiej nazwę ulicy zmieniono na Strasse der Flieger (Ulicę Lotników). W 1954 r. komunistyczne władze nazwę Żwirki i Wigury zmieniły na Rokitnicką, jednak po pięciu latach przywrócono jej dawne imię. W 1964 r. ulicę wyasfaltowano i poszerzono zgodnie z pierwotnym projektem, a trzy lata później zrekonstruowany pomnik Lotnika ustawiono u zbiegu z ul. Wawelską (przed II wojną światową znajdował się na placu Unii Lubelskiej).
Ulica Żwirki i Wigury była pierwszą w Warszawie, której latarnie zostały wyposażone w lampy sodowe. Ta modernizacja nastąpiła na początku lat 80. XX wieku. W latach 1985–1998 była częścią drogi krajowej nr 634, która od 1999 r. jest drogą wojewódzką. W trakcie Euro 2012 na całej długości ul. Żwirki i Wigury działał buspas. W ostatnim czasie została zbudowana ścieżka rowerowa.
Wytyczona przez Antoniego Jawornickiego w latach 20. i nasadzona w kolejnej dekadzie aleja lipowa ma od 1988 status pomnika przyrody. Formalnie dotyczy to odcinka między Pomnikiem Lotnika a skrzyżowaniem z ulicą Komitetu Obrony Robotników liczącego w 2018 ponad 1050 drzew, rosnących w trzech lub czterech rzędach. W 2009 miały one od 10 do 220 cm obwodu i od 3 do 16 m wysokości. Aleję tworzą różne gatunki lip: naturalnie występujące w Polsce lipa drobnolistna i lipa szerokolistna oraz gatunki mieszańcowe – lipa krymska i lipa warszawska. Kondycja drzew pogorszyła się od czasu modernizacji ulicy w latach 80. XX w., kiedy naruszono ich bryły korzeniowe, a powierzchnia jezdni zwiększyła się kosztem trzech rzędów trawników, na których rosną. Obumierające drzewa są sukcesywnie zastępowane nowymi. Aleja od 2017 jest również ujęta w gminnej ewidencji zabytków pod numerem OCH34318. Na rogu ul. 1 Sierpnia znajduje się pomnikowy głaz narzutowy (granit).
Patroni ulicy
Stanisław Wigura był polskim konstruktorem lotniczym i lotnikiem, współzałożycielem zespołu konstrukcyjnego RWD. Wraz z pilotem Franciszkiem Żwirką zwyciężył w międzynarodowym turnieju lotniczym Challenge 1932 (życiorys Stanisława Wigury został szerzej przedstawiony w nr 3/2022). 11 września 1932 r., lecąc na meeting lotniczy do Pragi, Stanisław Wigura zginął w katastrofie w lesie pod Cierlickiem Górnym koło Cieszyna na Śląsku Cieszyńskim, na terenie Czech, na skutek oderwania się skrzydła samolotu RWD-6 podczas burzy.
Franciszek Żwirko, po ukończeniu szkoły oficerskiej w Irkucku, służył w piechocie, m.in. w 27 pułku strzelców syberyjskich i 674 pułku piechoty, walcząc z Niemcami. We wrześniu 1921 r. przedostał się przez granicę do Polski i zgłosił do służby w polskim lotnictwie. W listopadzie 1923 r. ukończył Szkołę Pilotów w Bydgoszczy, a następnie w 1924 r. Wyższą Szkołę Pilotów w Grudziądzu, po czym służył jako pilot w 18. eskadrze myśliwskiej 1. pułku, w stopniu porucznika pilota. Również zginął, lecąc na meeting lotniczy do Pragi.
Ważniejsze obiekty przy ul. Żwirki i Wigury
- Przedsiębiorstwo Państwowe „Porty Lotnicze” (ul. Żwirki i Wigury 1);
- Lotnisko Chopina w Warszawie (ul. Żwirki i Wigury 1a);
- 1. Baza Lotnictwa Transportowego (ul. Żwirki i Wigury 1c);
- skwer 7 pp Armii Krajowej „Garłuch” i skwer Bazy Lotniczej „Łużyce” (róg u. Żwirki i Wigury i Komitetu Obrony Robotników);
- Koszary Dowództwo Garnizonu Warszawa (ul. Żwirki i Wigury 9/13);
- ul. Żwirki i Wigury 16/18 – Business Garden;
- ul. Żwirki i Wigury 22b – przedszkole nr 22;
- przystanek kolejowy Warszawa Żwirki i Wigury.
Adam Kulikowski
